ludzie sztuka myśli archiwum

POWRÓT BOGINI

Kult bóstw meskich lub zenskich wyraza istniejacy system wartosci. W jednych kulturach kobiety wzoruja sie na mezczyznach, w innych mezczyzni na kobietach. Rózne ludy maja rózne mity i antropolodzy przestrzegaja przed powierzchownym szukaniem podobienstw. Mimo wielkiej róznorodnosci mity laczy jedna wspólna cecha - zapisane sa jezykiem symbolicznym. Wiele mitów o ludzkosci opowiada o tym, ze mezczyzna i kobieta byli jedna istota, a potem przecieto ja na pól. Odtad dwa pierwiastki, meski i zenski, zaleza od siebie, jeden drugiemu daje odrodzenie.

Jedenastowieczny dokument kabalistyczny "Alfabet Ben Sira" mówi o tym, ze pierwszego mezczyzne i pierwsza kobiete stworzono z tej samej substancji i dano im równe prawa jako istocie androgynicznej. Konflikt powstal przy ustalaniu najlepszej pozycji podczas stosunku seksualnego. Lilith nie zgadzala sie na roszczenia Adama do panowania i przyjecie biernej pozycji. W desperacji przywolala imie Jahwe i natychmiast otrzymala skrzydla. W ten sposób uciekla z nieba, które stalo sie dla niej wiezieniem. Wyslano za nia trzy anioly, zeby ja sprowadzily, ale ona pozostala nieczula. Skazano ja za to na wydawanie licznego potomstwa, z którego dziennie zycie tracila setka. Ta okrutna kara zmiazdzyla Lilith na tyle, ze rzucila sie w Morze Czerwone. Ale oplakujacy ja aniolowie zlitowali sie i przywrócili jej prawo do opieki nad niemowletami. Stad wladze nad zyciem i smiercia nowonarodzonych dzieci przypisuje sie wlasnie Czarnym Dziewicom.

Tak ukazane bóstwo kontrastuje z kobiecosciarozumianajako urodzaj,. obfitosc i macierzynskosc. Czarna Dziewica, która jest opisana w pismach z trzeciego tysiaclecia p.n.e. nie zostala zdyskredytowana, ani zdemonizowana. Obraz ten przetrwal w sumeryjskiej kolebce cywilizacji. Lilith byla tam uniwersalna boginia niebios, plodnosci, wojny, sprawiedliwosci, milosci seksualnej i uzdrawiania. Jej tworem bylo drzewo zycia wiec mogla kierowac losem wybranych smiertelników. Ale kiedy heros Gilgamesz scial drzewo, a bóg nieba Enhil wypedzil ja - stala sie bezdomna i rozpoczela wieczna tulaczke. Stad tez niektórzy badacze porównuja jej historie z wedrówka chrzescijanskiego Zbawiciela. "Lisy maja jamy i ptaki niebieskie gniazda, ale Syn Czlowieczy nie ma gdzie by glowe sklonil." (Mat. 8.20) Na tym nie koncza sie podobienstwa. Lilith zstapila do piekla, aby uczestniczyc w pogrzebie szalonego byka z nieba, który wprowadzal terror na Ziemi. W swiecie podziemnym rozebrano ja, ponizono, wysmagano batem i wbito na pal. Trzeciego dnia bóstwa swiata wyzszego uswiadomily sobie co sie wydarzylo, a Enji - bóg wody i madrosci - przyczynil sie do jej wybawienia. Po powrocie do swiata przyswoila sobie cos z mocy innej bogini - Ereshigal, zwanej królowa umarlych i zabijajacej spojrzeniem.

Najwazniejsza funkcja Czarnych Dziewic jest sluzenie za niszczycielska reke Boga, lagodzaca sprawiedliwosc litoscia. "Dawno, dawno temu golab Boga i kruk Boga rozstaly sie, a kruk z Arki zostal przeklety. On tez jak golab byl kiedys bialy, a sczernial wykonujac swoja prometejska role niszczyciela swiatla i ognia swiadomosci ludzkosci." Tak wiec kruk jest symbolem twórczego, boskiego kryzysu. Postac Lilith zostala uwieczniona takze w literaturze. Victor Hugo uczynil ja najstarsza córka Szatana. Otrzymala czarna dusze swiata, dzika i wieczna czern nocy oraz sile fatalna. Posiadla tez wiedze o tajemnym imieniu Boga. Czarna Dziewica - negatywna, wsciekla, demoniczna - jest takze porównywana do obrazów z kregu chrzescijanskiego. W obszarze tej kultury istnieje kult Czarnej Madonny, Matki Boskiej o Czarnej Twarzy.Wtych obrazach niewinnosc i macierzynstwo stykaja sie ze sfera cienia. Ujawnienie owego ciemnego, mrocznego aspektu niweczy rozszczepiony obraz kobiety na dziewice i prostytutke.

W ogólnie dostepnych zródlach nie mozemy odkryc, jak ponure i pelne mrocznej sily byly wcielenia Czarnych Dziewic w kulturach niechrzescijanskich. W Biblii nie przeczytamy, ze Adam po smierci Abla powstrzymywal sie od Ewy przez 130 lat, a wtedy Lilith skladala mu potajemne wizyty. A tak zapisane jest w tradycji kabalistycznej, w wymienionym juz dokumencie z XI wieku. Piecset lat pózniej opisywano dlugowlosa Lilith jako skruszona ladacznice (stawiajac ja na równi z Maria Magdalena czy Maria Egipcjanka) prowadzaca grupe demonów w dzikim tancu. Ale dokad?

Pisarz Alfred de Vigny nazywa Lilith duchem nocy, nieprzyjaciólka Ewy i jej dzieci. To antymacierzynskie bóstwo pojawia sie w Ksiedze Izajasza jako sówka (34.14). A wspominana Kabala oraz legendy arabskie i Zohar, utozsamiaja ja z Królowa Saba. Podobno to wlasnie Lilith i jej przyjaciel Naamah wywolali slynny sad Salomona nad dzieckiem, o które sie klócili. Takze jednym z jej wcielen byla pierwsza pustynna zona Mojzesza: Syppora ("Ptasia kobieta") oraz jego druga zona zwana "Egipcjanka" z powodu sniadosci cery. Ostatecznie, jak madrosc pozyskana od starozytnych przez Egipcjan i dzieci Wschodu, spoczela na dnie morza.

Wielkiej mocy bogini byla przedstawiana jako polaczenie wilka, Iwa i skorpiona. Wsród syren, rusalek, wodnic, basniowych Meluzyn i innych wodnych nimf, które kusily wedrowców, aby zboczyli ze swych sciezek, ona byla najgorsza. Udalo jej sie nawet uwiesc proroka Eliasza. Takich przekazów jest jeszcze wiecej, ale wszystkie sprowadzaja sie do pytania o to, czy tak ukazana postac miala pozytywny aspekt

Okazuje sie, ze koscioly karmelickie byly dosc czesto zwiazane z kultem Czarnej Dziewicy. Nie bylo w jej statuetce nic z potulnej ofiary, ani zdolnosci obdarowywania madroscia. Ale ten wizerunek mial juz w sobie jasne pierwiastki. Równiez w tradycji ezoterycznej Lilith pojawia sie w dobrym swietle. Gnostyccy Mandejczycy zapisali w swych ksiegach, ze jest ona córka Króla i Królowej Swiata Podziemi i zona Króla Swiatla Manda d'Hayyela ("wiedza o zyciu"). Wtajemnicza swego meza w sekrety ciemnosCi i obdarza go synem, który laczy w sobie madrosc obu swiatów. To on bedzie bronic matki przed zarzutami, ze jest demonica porywajaca dzieci i ukazuje ja jako dobrego ducha, który przychodzi, by pomóc kobietom.

Tak oto z czarnej formy wyniknal swiat materii i cielesnosci, wiecznie przewartosciowywany pod wplywem sil duchowych.

Waz i golebica spleceni tak mocno, ze stanowia jakby jedno stworzenie. To rzezba-fontanna, napotkana w malym hiszpanskim miasteczku, mijanym w wakacje, którego nazwy nawet nie pamietam. Ale to znak - meskosc i kobiecosc zlaczona w jednej postaci. Ten ponadczasowy i ponad kulturowy symbol wypelnia swym dualizmem caly swiat. Czasem element seksualny jest poskrecana fasada znana ze swiatyn hinduskich. Czasami jest freskiem skrytym w jaskini sprzed tysiecy lat. Zawsze tym odkryciom towarzyszy niepokój metafizyczny. Na krancach duchowego swiata czlowiek zawsze odkrywa, ze jest nagim dzikusem. Zyc, przezyc, chocby zostac kanibalem. Godzic sprzeczne aspekty istoty w krainie wiecznych lowów. We wszechswiecie nie ma martwoty, a seksualnosc równowazy sie z sila zyciowa.

Istnieje polaryzacja ziemi i deszczu, rzeki i oceanu, dnia i nocy, ciemnosci i swiatla, materii i ducha.


Katarzyna Kolbowska